Menu- główna strona



Multi-language translation of :Nicolaus Copernicus, Monete Cudende Ratio
(Open source under permission of the translator - Walkowski, Grzegorz Kazimierz)

Table of contents:
1. Introduction
2. Latin version
3. Polish version
4. English version
5. Russian version


1. Introduction

First time, work of Nicolaus Copernicus (1473 – 1543): Monete Cudende Ratio was published in the presence of King of Poland and Lithuania Sigismund I the Old in the year 1517. Text in Latin according to: Mikołaja Kopernika rozprawy o monecie... J. Dmochowski Warsaw 1923.
Here is published in digital version.
Translation from Latin into Polish: J. Dmochowski (1877-1928) and G.K. Walkowski (born 1965).
Translation from Polish into English: A. Dyakowski and G.K. Walkowski
Translation from Polish into Russian: A. Rybakowska and G.K. Walkowski


2. Latin version

Monete Cudende Ratio per Nicola Copernicci
Quamquam innumere pestes sunt, quibus regna, principatus, et respublice decrescere solent, hec tamen quatuor (meo iudicio) potissime sunt, discordia, mortalitas, terre sterilitas et monete vilitas. Tria prima adeo evidentia sunt, ut nemo ita esse nesciat, sed quartum, quod ad monetam attinet, a paucis et non nisi cordatissimis consideratur: quia non uno impetu simul, sed paulatim, occulta quadam ratione respublicas evertit. Est autem moneta aurum vel argentum signatum, qua precia emptibilium vendibiliumque rerum numerantur secundum cujusvis reipublice vel gubernantis ipsum institutum: est ergo moneta tanquam mensura quedam communis estimationum. Oportet autem id, quod mensura esse debet, firmum semper ac statum servare modum, alioquin necesse est confundi ordinationem reipublice, ementes quoque et vendentes multipliciter defraudari, quemadmodum si ulna, modius, pondusve certam quantitatem non servet. Hanc igitur mensuram, estimationem puto ipsius monete, que etsi in bonitate materie fundetur, oportet tamen valorem ab estimatione discerni: potest enim pluris estimari moneta, quam ejus, qua constat, materia et e converso. Causa vero constitutionis monete neccessaria est: quamvis enim solo pondere auri et argenti rerum commutatio fieri potuisset, ex quo communi hominum consensu aurum et argentum ubique in pretio habeatur, sed tamen propter multam incommoditatem afferendorum semper ponderum quodque non statim auri et argenti sinceritas deprehendatur ab omnibus, institutum est publico sigillo monetam signari, quo significetur justam auri vel argenti quantitatem inesse, et fides adhibeatur auctoritati. Sole etiam monete et maxime argentee es commisceri propter duas (ut existimo) causas, videlicet: quo minus exposita sit insidiis expilantium et conflantium ipsam, quod futurum esset, si ex sincero argento constaret; secunda, quod massa argenti in minutas partes et scrupulos nummorum fracta retineat cum ere admixto convenientem magnitudinem. Potest superaddi et tertia, ne scilicet continuo usu detrita citius pereat, sed fulcitamento eris diuturnior perseveret. Iusta autem et equa monete estimatio est, quando paulo minus auri vel argenti continet, quam pro ipsa ematur: utpote quantum pro expensis dumtaxat monetariorum oportuerit deduci, debet enim signum ipsi materie aliquam addere dignitatem. Vilescit hec, ut plurimum, propter nimiam multitudinem, utpote si tanta argenti copia in monetam transierit, quoadusque argenti massa ab hominibus magis quam moneta desideretur: perit nempe hoc modo dignitas monete, quando per ipsam tantum argenti non licet emere, quantum ipsa pecunia continet, sentiaturque maior profectus eliquando argentum in monete destructionem. Cuius remedium est: non amplius monetam cudere, donec se ipsam coequaverit reddaturque carior argento. Valor quoque multis modis depravatur: vel propter defectum materie solum, quando scilicet sub eodem pondere monete plus, quam oportet, eris commiscetur argento: vel propter defectum ponderis, quamvis iustam habeat eris cum argento admixtionem: vel, quod pessimum est, propter utramque simul. Deficit etiam ultro valor ac longo usu deteritur, propter quod solum instaurari ac innovari debet. Cuius signum est, si argentum in moneta in notabili quantitate minus reperitur, quam pro ipsa emptum, in quo merito penuria monete intelligitur. Premissis generaliter de moneta expositis, speciatim ad Prussianam descendamus, ostendentes primum quomodo in tantam levitatem pervenerit. Transit autem sub nominibus marcharum scotorum etc. et sunt sub eisdem nominibus etiam pondera. Nam marcha ponderis, est libra media, at marcha numeri constat solidis LXta: que omnia vulgo nota sunt. Verum ne equivocatio numeri et ponderis obscuritatem pariat, ubicunque deinceps marcha nominabitur, de numero intelligatur, nomine vero libre pondus duarum marcharum, pro selibra vero marcham ponderis accipe. Invenimus igitur in antiquis recessibus ac litterarum monumentis, quod sub magistratu Conradi de Iungingen, hoc est proxime ante bellum Tane(n)bergense, emebatur selibra, id est marcha argenti puri, marchis Pruthenicis duabus et scotis VIII, quando videlicet tribus partibus argenti puri quarta pars eris admiscebatur, et ex libra dimidia eius masse solidos CXII faciebant. Quibus tertia pars adjecta, et sunt solidi XXXVII et tertia pars unius solidi, facit totam summam solidorum CXLVIIII et duorum denariorum, pendentem libre unius bessem (duas tertias) hoc est scotos scilicet argenti XXXII, que procul dubio tres partes (et sunt libra media) argenti puri continebit. Sed iam dictum est pretium eius fuisse solidos CXL in selibras, reliquum, quod in IX solidis et tertia (parte solidi) deerat, estimatio monete supplevit. Erat itaque eius estimatio cum valore convenienter continuata. Huius generis nummismata sunt Vinricis, Ulrici, et Conradi, que interdum reperiuntur adhuc in thesauris. Deinde post cladem Prussie et bellum supradictum cepit detrimentum reipublice in dies magis ac magis in moneta apparere, nam Henrici solidi, aspectu quidem similes supradictis, non amplius reperiuntur habere quam tres quintas argenti. Crescebatque error hic, donec inverso ordine ceptum est tribus partibus eris quartum argenti misceri, ut iam non argenti moneta, sed cuprea rectius diceretur, pondus tamen retinebat solidorum CXII in selibra. Cum autem minime conveniat novam ac bonam monetam introducere antiqua viliore remanente, quanto hic magis erratum est vetere meliore remanente viliorem novam introducendo, que non solum infecit antiquam, sed, ut ita dicam, expugnavit. Cui errori dum sub magistratu Michaelis (et) Rusdorff obviare vellent ac monetam in pristinum meliorem statum reducere, cudebant novos solidos, quos nunc grossos vocamus: sed cum antiqui viliores non viderentur sine iactura aboleri posse, una cum novis insigni errore permanserunt. Transibantque duo solidi antiqui pro uno novo, factumque tunc est, quod duplex marcha plebi ingereretur: novorum videlicet solidorum et antiquorum. Illorum marcha nova sive bona, horum vero antiqua sive levis, solidorum utrobique sexaginta. Oboli vero in suo usu manebant, ita ut pro solido antiquo sex dumtaxat commutarentur, pro novo vero XII. Nam ab initio duodecim obolorum fuisse solidum facile coniici potest: sicut enim quindenum numerum vulgo mandel vocamus, ita in plerisque Germanie terris vox illa schilling pro duodenario numero durat. Perseveravit autem novorum solidorum appellatio usque ad memoriam nostram: quomodo demum grossi facti sunt, inferius dicam. Novorum igitur solidorum marche VIII per sexaginta, libram unam puri argenti continebant: quod ex eorum compositione satis apparet. Constant enim ex dimidio eris et altera medietate argenti et eorum marche VIII per LX pendent prope libras duas. Antiqui vero pondere, ut dictum est, pares illis, valore ex dimidio, cum enim quartam solummodo partem argenti haberent, marche XVI e libra argenti puri veniebant, pendentes quadruplum. Postea vero mutato statu patrie, cum civitatibus esset cudendi monetam concessa potestas ipseque novum exequerentur privilegium, crevit pecunia multitudine non autem bonitate. Cepitque quatuor partibus eris quinta argenti in solidis antiquis misceri, donec marche XX argenti libra commutarentur. Sicque novi illi solidi, cum iam meliores essent plus quam duplo solidis recentibus, facti sunt scoti, ut iam XXIIII pro marcha levi computarentur: perit ergo quinta pars bonitatis monete in marcha. Postea vero quam evanescerent novi solidi iam scoti facti eo, quod etiam per marchiam essent accepti, placuit eos grossorum estimatione revocare, hoc est sub solidis tribus, maximo errore et tanto procerum consilio prorsus indigno, perinde ac si Prussia sine illis esse non posset, quamvis non essent meliores denariis quindecim tunc currentis monete, ubi iam multitudo etiam premebat estimationem ipsius. Dissidebant ergo grossi cum solidis in quinta vel sexta parte minus valentes a constituto et fallaci et iniqua extimatione detrahebant dignitati solidorum. Oportebat fortassis iniuriam sic vindicari, quam solidi grossis prius intulerant coegerantque eos scotos fieri. Sed ve tibi qui me proh dolor interitu male administrate reipublice penas pendis. Igitur estimatione simul et valore pecunie passim evanescentibus, a fabricatione tamen monete plane cessatum non est et expensis non suppetentibus, quibus equivalens priori redderetur posterior, semper priori peior superinducta est, que bonitatem precedentis oppressit et extrusit, quoad solidorum estimatio cum valore grossorum proporcionaliter conveniret et marche XXIIII leves pro una libra cederent argenti.

Debuerant autem jam tandem saltem reliquie tantille dignitatis monete permansisse: ex quo de eius instauratione meditatum non est. Sed que tantisper inolevit, consuetudo sive licencia adulterandi, expilandi et inficiendi monetam cessare non potuit, nec in hunc diem cessat. Nam qualis postea prodierit et in quo statu nunc sit, pudet ac dolet dicere. In tantam enim vilitatem hodie collapsa est, ut XXX marche unam libram argenti vix contineant. Quid autem restat, si non succurratur, nisi ut deinceps Prussia, auro et argenti vacua, monetam mere cupream habeat. Unde peregrinarum mercium invectiones omnesque negociationes brevi sint periture. Quis enim externorum mercatorum merces suas moneta cuprea commutare volet? Quis denique nostratium in peregrinis is eadem moneta exoticas merces comparare poterit? Hanc tamen ingentem reipublice Prussiane cladem hi quorum interest contemplari despiciunt et dulcissimam sibi patriam, cui post pietatem in deum nedum officii plurimum sed eciam ipsam vitam debent, in dies magis ac magis supina negligencia miserabiliter labi ac periri sinunt. Cum ergo tantis viciis laboret Prussiana moneta et per eam tota patria, soli aurifices et hi qui bonitatem metalli callent eius erumnis fruuntur. Colligunt enim ex mixta pecunia antiquam, ex qua eliquatum argentum vendunt, plus semper argenti cum moneta mixta ab imperito vulgo recipientes: at postquam antiqui illi solidi iam penitus evanescant, eliguntur proximo meliores relicto pecuniarum acervo deteriori. Hinc illa vulgaris et perpetua querimonia aurum, argentum, annonam, familie mercedem, opificum operam et quicquid in humanis usibus est, solitum transcendere precium, sed oscitantes non expendimus omnium rerum charitatem ex vilitate monete provenire. Crescunt enim ac decrescunt eciam ad monete conditionem: presertim aurum et argentum, que non ere vel cupro sed auro et argento appreciamus, nam aurum et argentum dicimus esse tanquam basim monete, cui incubat eius estimatio. At contendet fortasse aliquis exilem monetam usibus humanis commodiorem esse: nempe subvenientem pauperitati hominum, reddentem levi pretio annonam et cetera vite mortalium necessaria facilius suppeditantem; per bonam autem monetam omnia chariora reddi, colonos ac censu annuo oneratos preter solitum gravari. Laudabunt fortiter hanc sentenciam spe lucri privati, quibus hactenus permissa est cudendi monetam facultas, nec fortassis et opifices, quibus nihil propterea perit, eam improbabunt, quandoquidem ad auri valorem merces et res suas vendunt et quo moneta est exilior eo maiori pecuniarum numero eas commutant. Verum si communem utilitatem negare utique non poterunt prestantem monetam non modo reipublice, verum etiam sibi ac omnium hominum ordini salutarem, exiguam vero perniciosam esse. Quod cum multis rationibus satis perspicuum sit, etiam ipsa experiencia rerum, magistra verum esse dicimus: videmus quippe eas terras potissimum florere, que bonam monetam habent, decrescere autem et perire, que deteriore utuntur: floruit nimirum et Prussia tunc, quando una marcha pruthenicalis duobus florenis Ungaricis emebatur et quando, ut preinissum est, due marche Pruthenice et VIII scoti selibra id est marcha argenti puri commutabatur. Interim vero vilescente in dies magis ac magis moneta decrescit et patria nostra atque hac peste et aliis calamitatibus usque ad ultimum pene funus perducta est. Constat preterea ipsa loca, que bona moneta utuntur, artibus et opificibus egregiis nec non et rerum affluencia pollere, ac contra, ubi vilis moneta in usu est, ignavia, desidia ac resupinato ocio tam bonarum artium quam ingeniorum culturam negligere atque omnium eciam rerum abundantiam interire. Nondum memoriam hominum excessit frumenta et annonam minori pecuniarum numero in Prussia empta fuisse, cum adhuc bona moneta uteretur, nunc autem ea vilescente omnium rerum, que ad victum et humanum usum pertinent, precium ascendere experimur. Ex quo perspicuum esse potest levem monetam desidiam magis alere, quam paupertati hominum subvenire. Nec magnopere monete exaltatio censuales gravare poterit, qui, si plus solito suo dominio pendere videantur, fructus terre, pecora et id genus rerum suarum maiori eciam ipretio sunt vendituri, reciprocam enim dandi accipiendique vicissitudinem proportionata monete mensura compensabit. Si igitur calamitosam hactenus Prussiam monete restauratione, iam tandem aliquando restituere placet, cavenda imprimis erit confuslo ex varietate diversarum officinarum, in quibus cudenda est, proveniens: multiplicitas enim uniformitatem impedit majorisque negotii est plures officinas in officio rectitudinis conservari quam unam. Conduceret itaque, unam et communem esse in tota Prussia officinam monetariam, in qua omnis generis moneta ex uno latere nummismate sive insigniis terrarum Prussie signetur ita, ut superne coronam supereminentem habeat, ut ex hoc regni superioritatem recognoscat, ex altero vero latere ducis Prussie insigne pre se ferat, corona regni similiter incumbente. Quod si renitente principe Prussie fieri non posset, eo quod propriam officinam habere contenderet, duo ad summum designentur loca: unus in terris Regie Maiestatis, alter in ditione principis. In primo cudatur moneta, que ex uno latere insigniis regalibus ex altero terrarum Prussie signetur. In secunda autem officina ex uno latere insigniis regiis, ex altero vero nummismate principis signetur, ut utraque moneta imperio regio subsit et Sue Maiestatis mandato in usu totius regni sit et accepta. Que res ad animorum conciliationem et negociationum communionem non parum popderis est habitura. Opere precium autem erit, quod he due monete unius sint grani, valoris et extimationis et vigili cura primatum reipublice iuxta ordinationem nunc instituendam perpetuo perseverent. Et quod principes utrinque nihil lucri ex monete cussione sentiant, sed tantum dumtaxant eris addatur et ipsa extimatio valorem excedat, ut impendiorum iactura sarciri possit et conflandi monetam adimatur occasio. Ut item in huius nostri temporis confusionem, quam commixtio nove monete cum antiqua peperit, deinceps non incidamus, necessarium videtur, ut exorta nova, vetus aboleatur ac prorsus intereat et iuxta proportionem valoris sui in officinis pro nova commutetur. Alioquin inanis erit renovande monete opera, et confusio posterior fortassis peior priore. Inficiet enim denuo antiqua nove monete dignitatem: mixta equidem reddet summam a iusto pondere deficientem et nimium multiplicatam sequetur, que dicta est superius incommoditas. Cui si quis adhuc obviandum arbitretur per hoc videlicet, ut remanentia vetera nummismata tanti minoris estimentur comparatione nove monete, quantum eorum valor deterior est aut exilior; sed hoc sine magno errore fieri non poterit. Tanta enim est nunc tum grossorum et solidorum tum etiam denariorum multiplex diversitas ut singula nummismata iuxta conditionen valoris sui estimari et ab invicem discerni vix possint. Quo fit, ut inducta monete varietas confusionem generaret inextricabilem ac negociantibus et contrahentibus labores molestias atque alia incommoda augeret. Itaque melius semper erit veterem monetam in reparatione recentis penitus abolere. Oportebit enim tantillum damnum semel equanimiter pati, si modo damnum dici possit, unde uberior fructus et utilitas magis constans nascitur ac respublica incrementum sumit. Monetam vero Prussianam in primam illam dignitatem erigere difficillimum est et post tantum casum forte impossibile, cum quevis eius. reparatio res sit non parvi negocii, pro horum tamen temporum conditione commode renovari posse videtur, ut saltem ad XX marchas libra argenti redeat hac ratione. Pro solidis sumantur eris libre tres, argenti vero puri libra una minus uncia media vel quantum pro expensis detrahendum sit: confletur massa, ex qua marche XX fiant, que in emptione valebunt libram unam, id est duas marchas argenti. Eadem ratione etiam fieri possunt scoti seu grossi, et oboli, prout placuerit.

De argenti ad aurum comparatione

Superius dictum est aurum et argentum esse basim, in qua residet bonitas monete. Et que de moneta argenti exposita sunt, possunt etiam pro maiori parte ad auream referri. Religuum est, ut ex transverso auri et argenti commutandi rationem exponamus. Primum igitur investigare oportet, que sit ratio appreciationis meri auri ad argentum merum sive purum: ut de genere in specie(m) et a simplicibus ad composita descendamus. Porro eadem est ratio auri et argenti informium, que signatorum in eodem gradu, ac rursus eadem ratio auri signati ad informe, que argenti signati ad argentum informe sub eodem gradu mixtionis et pondere. Purissimum autem aurum, quod apud nos signatum reperitur, sunt floreni Ungarici, hii namque minimum habent admixtionis et tantum forte, quantum oportuerat pro expensis deduci in monetariis, unde rite commutantur pro mero auro sub eodem pondere, dignitate sigilli supplente defectum florenorum. Sequitur ergo eandem esse rationem argenti puri informis ad aurum purum informe et eiusdem argenti ad florenos Ungaricos ponderibus non mutatis. At floreni Ungarici CX iusti et equalis ponderis, per grana videlicet LXXII, inplent libram unam (libram semper intelligo, que continet marchas duas ponderis). Hoc argumeto invenimus communiter apud omnes gentes libram unam auri puri tantum valere quantum argenti puri libre XII. Invenimus tamen et XI libras olim pro una auri, quam ob causam ab antiąuo constitutum esse videtur, ut aurei Ungarici X appendant libre partem undecimam: quod si sub eo pondere idem precium hodie duraret, expeditam haberemus conformitatem monete Polonice et pruthenice secundum expositam rationem: factis enim XX marcis circiter ex libra una argenti provenirent ad amussim pro aureo marche due loco XL grossorum Polonicalium. Sed postea quam usu receptum sit, ut XII partes argenti sit pro una auri, dissidet pondus cum pretio, ut X aurei ungaricales redimant libram unam argenti et undecimam partem libre. Si igitur ex libra argenti et eius undecima parte fiant marche viginti erunt Polona et Prussiana monete recta ratione coequate, grossus ad grossum, et marche due Pruthenice pro aureo Ungaricali. Sed precium argenti erit in selibras singulas marche VIII et solidi X aut circiter. Verum, si utique vilitas monete et patrie interitus placeat ac ardua nimis videbitur tantilla restitutio et adequatio, visumque fuerit, ut XV grossi Polonici maneant pro marcha et pro aureo ungaricali marche due scoti XVI. Id quoque iam dictis modis non magno negotio fiet, si marche XXIV ex argenti libra fiant. Ita sane contigit nuper quando adhuc marche XII pretium essent in singulas, selibras argenti et pro tanta pecunia florenus Ungaricus commutabatur. Hec gratia exempli et pro manuductione dicta sunt. Nam infiniti sunt modi constitutionis monete, nec est possibile explicare omnes, sed communis consensus matura deliberatione poterit hoc vel illud definire, prout accomodatissimum videbitur reipublice. Quod si moneta ad florenum Ungaricum recte se habuerit et erratum non fuerit, facile etiam alii floreni iuxta continentiam auri et argenti ad illorum comparationem taxabuntur. Hec de monete reparatione dixisse sufficiat, ut dumtaxat intelligatur, quibus modis ceciderit dignitas eius et quomodo reduci possit, quod ex supradictis perspicuum esse spero.

Epilogus reductionis monete

Circa reparationem et conservationeni monete hec consideranda videntur. Primum, ne absque maturo procerum consilio et unanimi decreto moneta novetur. Secundum, ut unus dumtaxat locus officine monetarie si fieri potest deputetur, ubi non unius civitatis nomine sed tocius terre cum ipsius insigniis fieret; huius sententie efficaciam moneta Polonica demonstrat, que propter hoc solum retinet estimationem suam in tanta terrarum amplitudine. Tertium, ut in publicatione nove monete interdicatur et aboleatur antiqua. Quartum, ut inviolabiliter et immutabiliter perpetuo observetur, quod XX marche dumtaxat et non amplius fiant ex libra una puri argenti, dempto eo quod pro expensis opificii deduci oportet. Ita nempe prussiana moneta proportionabitur polonice, ut viginti grossi Prussiani simul ac Polonici marcham Pruthenicam constituant. Quintum, ut caveatur a nimia monete multitudine. Sextum, ut in omni specie sua simul prodeat moneta: hoc est ut scoti sive grossi, solidi et oboli pariter cudantur. De admixlione vero quanta esse debeat: an grossi in solidi fiant, an etiam denarii argentei, qui fertonem vel marcham mediam aut etiam integram valeant, in placito est eorum, quoruni interest: nisi ut modus sit et ita decernatur, ut in futurum perpetuo maneat. De obolis quoque ratio habenda est, quomodo omnino parum nunc valent, ita ut integra marcha vix supra unius grossi argentum contineat. Postrema autem difficultas oritur ex contractibus et obligationibus ante et post innovationem monete factis. In quibus modum invenire oportet, ne contrahentes nimium graventur, quemadmodum pristinis temporibus factum est, ut patet ex his, que in altero latere huius folii descripta sunt.

3. Polish version

Mikołaj Kopernik, Traktat o biciu monety
Choć niezliczone szkody są, (że) królestwa, władztwa i republiki zmniejszają zasięg, a jednak właśnie cztery (według mego osądu) przeważającymi są: niezgoda, umieralność, niepłodność ziemi i pomniejszenie wartości znaku pieniężnego (monety). Trzy pierwsze tak widomym dowodem są. że nikt nie wie, że tak jest (nie twierdzi inaczej), ale czwarta (przyczyna), która odnosi się do pieniądza jedynie przez niewielu jest dogłębnie rozważoną gdyż nie jest w jednym czasie skutek jej (z przyczyną) ale powolną i skrytą przyczyną upadku państw. Są więc poza oznaczeniem monetarnym złoto lub srebro (te) znaczone, które wartość sprzedażną rzeczy wyznaczają wtórnie przez państwa czy władców samych z siebie (wedle swego uznania) jest jednak znak pieniądza w powszechnym przekonaniu miarą wymiany. To jednak musi być przyznane, że miarą jest długu (ceny zapłaty ustalenie) zawsze bardziej na sposób (wyznaczenia) władzy i podległe (oznaczenie wartości określenia ceny) jej zarządzeniom, kupując cośkolwiek czy sprzedając a i (nawet) tracąc na różne sposoby jednak (jakby) utrata wzorca miarowego wagi w pewnej ilości nie jest dostrzegana. (*utrata wagi kruszcu w monecie nie powoduje wprost utraty jej wartości na rynku). Do tego (pojmuję) miernik za wyznaczenie tej monety (wartości rynkowej) która nawet jeśli dobra w tej rzeczy (wyznaczeniu miary) musi być od mierzenia wyłączona, jednak można odróżnić wartość (kruszcu) w monecie jako wyższą od jej wartości jako pieniądza, którego (kruszcu) wartość jest stała, odmienna od wymiany jego na monetę. (*wartość kruszcu w monecie, może być wyższa niż wartość rynkowa samego pieniądza). Powodem takiego stanu rzeczy (to), iż pieniądz niezbędnym jest, tu jednak zmiana sytuacji by mogła nastąpić tylko przez zmianę wagi złota i srebra z czego za powszechną zgodą ludzką cena złota i srebra byłaby obowiązującą jako one same, lecz niedogodnością (to by było gdyż) nieustannie badano by wagę złota i srebra, co by nie było (roz)poznawalne natychmiastowo dla wszystkich, ustanowiony jest (zatem) znak powszechny na monecie, co po prostu oznacza, że jest złoto lub srebro wagowo (tam) zawarte, co ukazuje zaufanie do władzy (bijącej monetę). Dwa są zasadnicze powody połysku miedzianego (dodatku miedzi) dla monet, pośredniczących w wymianie, zmniejszenie ryzyka przebicia (monety) lub jej przetopienia niż przy pieniądzu z czystego srebra, po drugie, iż waga srebra w mniejszych kawałkach przy dokładnym przetworzeniu kruszcu dobrze wymieszać da się z większą (częścią). Ma więc moc powiększenia (*czyste srebro bez domieszek może być jeszcze bardziej powiększone przez dodanie dowolnej ilości miedzi), do odpowiedniego rozmiaru, po trzecie będzie szybko znikało (będzie usunięte), w przeciwnym razie srebro bez domieszek będzie dalej mieszane. Sprawiedliwe poza tym i równe w pieniądza jest gdy zawiera on nieco mniej złota lub srebra, co sprzyja jego zachowaniu, dla przykładu gdy potrącić trzeba wydatki dla mennicy, co winno być jednak zachowane z rozsądkiem. Z drugiej strony godło mennicze kompensuje ten ubytek Bezwartościowym jest, przeważnie, nadmierna liczba, ma przykład srebra w monecie obiegowej, dlatego że dopóki waga srebra w ludzkim pojęciu będzie znaczyła więcej niż pieniądz, traci on swoją wartość gdy nie można za niego kupić tyle srebra ile on zawiera, obecność większych kawałków (srebra) psuje pieniądz. Zaradzić temu można, nie wyrabiając monet dopóki samo się (to nie) wyrówna i ponownie srebro (w monecie) podrożeje. Wartość na wiele sposobów się pogarsza: albo tylko z powodu błędu w składzie (przez dodanie miedzi), czy w tej samej wadze (srebra) więcej pieniędzy, niż powinno (wybija się), miesza się srebro, albo przez wadę wagową, kiedy w srebrze są domieszki, a co najgorsze, gdy oba te sposoby są jednocześnie. Ubytek również na wartości jest przez długie używanie, należy więc (miedzią) je odnowić i wznowić (obieg). To znakiem jest, że srebra w monecie nie winno się (nadmiernie) zmniejszać, bo spada siła zakupowa, przez co w istocie rozumie się brak pieniądza kruszcowego. Powiedziawszy w ogólności o podaży pieniądza, szczegóły do pruskiej (monety) odwołamy, pokazując jak pierwej stała się za lekka. Obieg (następuje) pod nazwą marki (grzywny) i skojców itd., i są obie pod takimi nazwami jako waga (*teraz mowa jest o nazwach mierników wagowych czystego srebra). Grzywny waga (to) jest pół funta (*0,4-0,5 kg), marka zawiera liczbę 60-ciu solidów (skojców), co powszechnie jest odnotowane. Zaprawdę nierównowarta liczba i waga w tych warunkach, gdziekolwiek później mowa o marce (grzywnie) jako o ilości, to oznacza funt wagowy dwumarkowy, a na markę wagową idzie pół funta wagowego. To odnajdziemy w starych uchwałach i dokumentach, i w listach, że pod rządami Konrada de Jungingena, co bezpośrednio było przed bitwą pod Grunwaldem, pół funta było kupowane, co oznaczało grzywnę czystego srebra, za markę pruską podwójną i 8 skojców, co można powiedzieć, że na cztery części trzy były z czystego srebra, czwarta z miedzi, co mieszano, z tej wagi funta połowy - solidów robiono 112. Dodawszy do nich część trzecią, to jest 37 solidów i jedną trzecią część jednego solida, uczyni to w całości sumę 149 solidów i 2 denary, ważącą bes czyli dwie trzecie jednego funta, to jest mianowicie 32 skojce srebra, która bez wątpienia będzie zawierała czystego srebra trzy części, to jest pół funta. Jak już powiedziano, ceną jej było 140 solidów za pół funta, resztę zaś, której na 9 solidów i trzecią część solida brakowało, uzupełniał szacunek monety. Tak więc szacunek należycie się łączył z wartością. Tego rodzaju monety były za Winryka (*v. Kniprode, Ulryka (v. Jungingen) i Konrada (*w istocie chodzi o trzech następujących po sobie mistrzów o tym samym imieniu) i znajdują się gdzieniegdzie dotychczas po skarbcach. Później po klęsce Prus i po wspomnianej wojnie coraz silniej upadek państwa odbijał się na monecie. Już solidy za Henryka (*V v. Plauen), choć zewnętrznie podobne do poprzednio wspomnianych, posiadają tylko 3/5 srebra. Błąd ten wzrastał coraz bardziej, aż odwrócono stosunek i zaczęto do trzech części miedzi dodawać czwartą srebra tak, że raczej należało nazwać te monety miedzianymi, a nie srebrnymi, albowiem zawsze szło 112 solidów na pół funta. Gdy zaś zgoła nieodpowiednie jest wprowadzać monetę nową i dobrą, kiedy w obiegu pozostaje nadal stara gorsza — o ileż tu bardziej pobłądzono, kiedy do dawnej lepszej monety, pozostawionej (wyliczalnej) w obiegu wprowadzono nową gorszą, która nie tylko zaraziła dawną, ale, ze tak powiem, z obiegu ją przegnała. Gdy za rządów (mistrza) Michała (*Küchmeister v. Sternberg)(i) (*Paula v.) Rusdorfa (starano się zapobiec temu błędowi i doprowadzić monety do poprzedniego lepszego stanu, w tym celu bito nowe solidy, które teraz zwiemy groszami, lecz gdy się wydawało, ze stare podlejsze nie mogą być wycofane bez straty, bardzo błędnie zostawiono je wspólnie z nowymi. Szły zaś dwa stare solidy na jeden nowy, a stąd wynikło, iż dwojaką ludowi narzucono grzywnę (mierniczą): nowych solidów i starych. Grzywna zaś zarówno nowa czyli dobra, jak i grzywna stara, czyli lżejsza, zawierała 60 solidów. Obole zaś zatrzymały się w swojej cenie i dawano ich sześć za stary solid, za nowy zaś dwanaście. Łatwo tez wywnioskować, że pierwotnie solid składał się z 12 obolów, gdyż jak pospolicie liczbę 15 nazywamy mendlem, tak w wielu prowincjach niemieckich wyraz szeląg oznacza 12. Nazwa nowych solidów utrzymała się po nasze czasy, jak zaś następnie zamieniły się w grosze, opowiem niżej. Osiem grzywien nowych solidów, licząc po 60 solidów, zawierały funt czystego srebra, o czym się łatwo przekonać z ich stopu, składają się bowiem w połowie z miedzi i w połowie ze srebra, a osiem takich grzywien, każda po 60 solidów, ważą prawie dwa funty. Dawne grzywny, jak się powiedziało, równe nowym co do wagi, posiadają połowę wartości. Że zaś zawierały w sobie tylko część srebra, wychodziło z jednego funta czystego srebra 16 grzywien, ważących 4 razy tyle. Następnie po zmianie stosunków w kraju, gdy miasta uzyskały możność bicia własnych monet i przywilej ten wykonywały, zwiększyła się ilość monet, ale nie ich jakość. Zaczęto do czterech części miedzi dodawać piątą srebra w dawnych solidach, aż wymieniano 20 grzywien za funt srebra. Toteż, gdy tamte nowe solidy stały się więcej niż dwukrotnie lepsze od świeżo wybitych, nazwano je skojcami, aby ich już liczyć 24 na lekką grzywnę; zginęła zatem na każdej grzywnie piąta część wartości pieniądza. Później zaś, gdy nowe solidy przezwane już skojcami znikały z obiegu, gdyż przyjmowano je w całej Marchii. wypadało więc nadać im szacunek groszy, to jest 3 solidów, a to wskutek porady błędnej, pierwszych kraju obywateli wcale niegodnej, jak gdyby Prusy obyć się bez groszy nie mogły, jakkolwiek nie były one więcej warte niż 15 denarów - monety, obiegającej wówczas, gdy już sama jej mnogość obniżała jej szacunek. Różniły się więc grusze, znacząc piątą lub szóstą część mniej, niż było ustanowione, a fałszywym i niegodnym (pozornym), szacunkiem ubliżały godności solidów. Trzeba było być może w ten sposób pomścić krzywdę, jaką wprzódy uczyniły solidy groszom, zmuszając je do przeobrażenia się w skojce. Lecz biada tobie, który (*podwójny rodzajnik – brak odpowiednika w jęz. polskim) mnie karzesz niestety zgubą źle rządzonego kraju. Tak więc gdy zarówno szacunek, jak i wartość monety zanikały stopniowo, nie przestawano nadal bić monety, która wskutek niedostatecznych nakładów okazała się nierówną poprzedniej, lecz zawsze wprowadzano od poprzedniej gorszą, a ta wartość poprzedniej gnębiła i niszczyła, aż wreszcie szacunek solidów dorównał stosunkowej wartości groszy i 24 lekkich grzywien (*poprzednio jednostki miary srebra) wypadało za jeden funt srebra; musiały atoli przecież przynajmniej szczątki jakiejś tam wartości monety pozostawać, kiedy o poprawie jej nie pomyślano. Lecz ten zwyczaj czyli swoboda pogorszenia, przetapiania i zarażania monety tak długo zakorzeniał się, że nie mógł ustać i po dziś dzień nie ustaje. Przykro i boleśnie jest mówić, czym się stanie moneta w przyszłości i w jakim stanie jest obecnie. Dziś bowiem doszła do takiego spodlenia, że 30 grzywien zawiera zaledwie funt (wagowy) srebra. Cóż nastąpi, jeśli się temu nie zapobiegnie, jak nie to, że w przyszłości Prusy, ogołocone ze srebra i złota, będą miały jedynie monetę miedzianą, wskutek tego wkrótce zupełnie upadnie wszelki przywóz towarów zagranicznych i handel. Któż bowiem z kupców zagranicznych zechce wymienić swój towar na monetę miedzianą? Kto wreszcie z naszych kupców zdoła nabyć w obcych krajach za taką monetę towary zagraniczne? Na tę jednak straszną klęskę ziemi pruskiej, ci do których to należy, patrzą obojętnie i najmilszej swej ojczyźnie, dla której po miłości ku Bogu największe mają obowiązki, a nawet życie winni poświęcić, pozwalają przez swą wsteczną opieszałość nikczemnieć i co dzień coraz bardziej upadać. Gdy więc tyle klęsk spadło na monetę pruską, a przez nią i na całą Ojczyznę, sami złotnicy i ci, co się na szlachetnych kruszcach znają, korzystają z jej nieszczęść. Wybierają bowiem spośród rozmaitych monet dawne, z których przetopione srebro sprzedają, otrzymując od nieświadomego pospólstwa więcej srebra w mieszanej monecie. A gdy stare owe solidy już z obiegu całkowicie znikną, wybierają stopniowo co lepsze, pozostawiając stos podlejszych monet. Stąd to powstają owe powszechne i nieustanne skargi, że złoto, srebro, żywność, płaca czeladzi, robocizna rzemieślników i wszystko, cokolwiek jest w użyciu ludzi, zwykłą przekracza cenę, lecz niebaczni, nie domyślamy się, iż ta powszechna drożyzna pochodzi ze spodlenia pieniądza. Wszystko bowiem, podnosi się lub spada w cenie w zależności od jakości monety, a szczególniej złoto i srebro, które szanujemy nie według mosiądzu, lub miedzi lecz według złota lub srebra, albowiem złoto i srebro przyjmujemy jako podstawę monety, na której spoczywa jej wartość szacunkowa. Lecz może ktoś zarzucić, że licha moneta jest dogodniejsza w stosunkach społecznych, gdyż jest pomocą najbiedniejszej ludności, zapewniając po taniej cenie zboże i ułatwiając zaspokojenie innych potrzeb życiowych ludzi, gdy dobra moneta czyni wszystko droższym i jest nadmiernie uciążliwą dla rolników i opłacających roczne czynsze. Taką opinię chwalić będą zagrożeni utratą zysku, którym dotychczas dozwolono bić monetę; nie zganią jej (wprost) także może kupcy i rzemieślnicy, którzy wskutek tego nic nie tracą, gdyż według wartości złota towary swoje i inne przedmioty sprzedają, a im moneta jest podlejsza, tym większą jej ilość biorą. Atoli gdy dobro powszechne mieć będą na widoku, nie będą mogli zapewne zaprzeczyć, ze dobra moneta nie tylko jest korzystną dla kraju, lecz i dla nich samych i dla wszystkich stanów, moneta zaś zła jest zgubna. Lubo wiele dowodów dostatecznie to wyjaśnia, doświadczenie także, ta mistrzyni życia, najwidoczniej sprawdza. Widzimy bowiem, że szczególniej te kwitną kraje, w których jest dobra moneta, upadają zaś i giną te, które używają gorszej. Kwitły bez wątpienia Prusy wtedy, gdy grzywnę pruską za dwa złote floreny węgierskie kupowano i gdy, jak wspomnieliśmy, dwie grzywny pruskie i osiem skojców wymieniano za pół funta, to jest za grzywnę czystego srebra. Tymczasem, gdy wartość monety z dnia na dzień coraz bardziej się zmniejszała, upadła i nasza ojczyzna i przez tę zarazę i przez inne klęski doprowadzona została do ostatecznej zguby. Wiadomo nadto, że kraje, w których obiega dobra moneta, posiadają dzieła sztuki, wyborowych rzemieślników i wszystkiego pod dostatkiem, przeciwnie zaś w tych krajach, gdzie jest w użyciu licha moneta, z powodu lenistwa, gnuśności i uporczywej bezczynności zaniedbana jest uprawa sztuk pięknych i nauki i wszystkiego wyczuwać się daje niedostatek. Niewygasła jeszcze pamięć o tym, że i w Prusach zboże i żywność były tańsze, gdy w obiegu była dobra moneta. Obecnie zaś, gdy wartość jej została zniżona, przekonujemy się, że cena wszystkich niezbędnych do życia artykułów idzie w górę. Stąd jasny płynie dowód, że spodlony pieniądz podsyca raczej lenistwo aniżeli zapobiega ubóstwu. Polepszenie monety nie może być zbytnio uciążliwe i dla dzierżawców (a nie właścicieli), którzy, jeżeli ponad zwyczajną miarę zdają się płacić swej zwierzchności, sami także po wyższej cenie sprzedawać będą płody ziemi, bydło i inne rzeczy. Wyrówna bowiem proporcjonalna wartość monety wzajemny stosunek w świadczeniu i przychodzie. Jeżeli więc chcemy zrujnowane dotychczas Prusy przez reformę monety doprowadzić nareszcie do lepszego stanu, to należy przede wszystkim zapobiec zamętowi, wynikającemu z różnorodności poszczególnych mennic, w których moneta ma być wybijana. Wielorakość bowiem stoi na przeszkodzie ujednostajnieniu i trudniej jest utrzymać prawny porządek w wielu mennicach niż w jednej. Dwa najwyżej miejsca winny być wyznaczone: jedno na ziemiach Jego Królewskiej Mości, a inne (kolejne) na ziemiach pod władzą księcia. W pierwszym miejscu niech biją monetę oznaczoną na jednej stronie herbem królewskim, na drugiej herbem Ziemi pruskiej. W drugiej zaś mennicy niech będzie z jednej strony stempel królewski z drugiej książęcy pod tym jednakże warunkiem, aby obie monety podlegały władzy królewskiej i aby je z rozkazu Jego Królewskiej Mości przyjmowano w obiegu w całym królestwie. Będzie to miało niemało wagi dla pojednania umysłów i ułatwienia stosunków handlowych. Niezbędnym jednak będzie aby obie te monety były jednolitego rdzenia (stopu), wartości i szacunku, aby zasady, które teraz mają być przyjęte, na zawsze się utrzymywały pod baczną kontrolą kierowników Rzeczypospolitej, i aby panujący w obu prowincjach, nie szukali zysku z bicia monety, a jedynie tyle dodawano miedzi i tyle szacunek przenosił istotną wartość, iżby wydatki mennicze można pokryć a zainteresowanie do przetapiania monety cofnąć. Abyśmy znowu nie wpadli w zamęt tych naszych czasów, który zrodziło pomieszanie nowej monety ze starą, niezbędnym jest, aby po wprowadzeniu nowej, stara moneta była wycofana i w obiegu zabroniona, a wymiana jej na nową dozwolona w mennicach w stosunku do istotnej wartości. Inaczej wszelkie zabiegi nad reformą monety będą daremne i zamęt może nastąpić większy od poprzedniego. Stara bowiem moneta zarazi powagę nowej: wskutek przymieszania pozbawi sumę sprawiedliwej wagi, uczyni ją nader złożoną i tak wytworzy się wspomniana wyżej niedogodność. Gdyby nawet ktoś chciał ją usunąć przez to mianowicie, żeby pozostałe dawne monety o tyle niżej szacowano w porównaniu z nową, o ile ich wartość jest mniejsza albo lichsza, nie może tego uczynić bez wielkiego błędu. Taka bowiem jest wielka teraz różnorodność groszy i solidów, a nawet denarów, iż prawie niemożliwym jest odróżnić poszczególnych monet od siebie i nadać im cenę stosownie do ich różnorodnej wartości. Wynika z tego, że wprowadzona różnorodność monet wywołałaby zamieszanie nie dające się rozwikłać, a kupcom oraz zawierającym umowny przysporzyłaby pracy, trudów i innych niedogodności. Lepiej przeto będzie zawsze zabronić całkowicie obiegu dawnej monety, gdy nowa jest wprowadzona. Każdy zaś bez szemrania powinien ponieść raz tak małą stratę - o ile stratą nazwać można to, z czego w rezultacie powstanie zysk obfitszy i bardziej trwała użyteczność, a Rzeczpospolita osiągnie przyrost bogactwa. Wprawdzie jest bardzo trudne doprowadzenie pruskiej waluty do pierwotnej jej wartości, a nawet może po tak wielkim upadku niemożliwe, gdyż każde jej polepszenie jest sprawą niemałego zachodu, jednak w dzisiejszych warunkach zdaje się reforma może być łatwo przeprowadzoną, aby przynajmniej funt czystego srebra zeszedł na 20 grzywien, a to w następujący sposób: na solidy należy brać trzy funty miedzi i jeden funt srebra mniej pół uncji lub tyle, ile niezbędne jest odciągnąć na wydatki. Z takiego stopu należy wybijać 20 grzywien, które w obrocie będą miały wartość jednego funta, to jest dwóch grzywien. Na tej samej podstawie można bić podług upodobania skojce czyli grosze i obole. Porównanie srebra ze zlotem Wyżej powiedziane było, że złoto i srebro jest podstawą, w której tkwi dobroć monety. A to, co wyjaśnione zostało o monecie srebrnej, można po większej części zastosować i do monety złotej. Pozostaje przeto wyjaśnić zasadę wzajemnej zamiany złota i srebra. Przede wszystkim więc zbadać należy na czym polega stosunek ceny złota czystego do srebra czystego, abyśmy następnie przejść mogli od rodzaju do gatunku, od rzeczy prostych do złożonych. Dalej: stosunek złota do srebra w bryłach jest ten sam jak i w monecie przy jednakowej domieszce, i na odwrót w tym samym stosunku pozostają złote monety do złota w bryle, jak i srebrnych monet do srebra w bryle, przy jednolitej domieszce i tej samej wadze. W monetach będących u nas w obiegu znajdujemy najczystsze złoto w florenach węgierskich, mają one najmniej, a może tylko tyle domieszki, ile niezbędnym jest odciągnąć na koszty w mennicach, dlatego tez słusznie wymieniają się na czyste złoto tej samej wagi w bryle, gdyż powaga stempla wynagradza ten brak. Stąd wynika, że ten sam jest stosunek czystego srebra w bryle do czystego złota, jak i czystego srebra do florenów węgierskich bez zmiany wagi. (Zatem) sto dziesięć florenów węgierskich sprawiedliwej i równej wagi, po 72 gramów każdy, tworzą jeden funt (przez funt rozumiem zawsze dwie grzywny co do wagi). Na tej podstawie twierdzimy, że wśród narodów wszystkich powszechnie funt czystego złota jest tyleż ceniony, co 12 funtów czystego srebra. Znajdujemy jednakże, że dawniej 11 funtów srebra szło na 1 funt złota, dlatego zdaje się z dawna postanowiono, aby 10 florenów węgierskich ważyło 1/11 część funta. Gdyby przy tej wadze zachowała się po dziś dzień ta sama cena, otrzymalibyśmy doskonałą zgodność między monetą pruską i polską, według wyłożonej zasady: przy biciu bowiem około 20 grzywien z funta srebra, wypadnie dokładnie dwie grzywny na floren zamiast 40 groszy polskich. Następnie jednak powszechnie przyjęto, aby 12 części srebra szło za jedną złota; waga nie zgadza się z ceną i 10 florenów węgierskich nie jest w cenie równe 1 i 1/11 funta srebra. Jeśliby więc z 1 i 1/11 funta srebra wybito 20 grzywien, to będą, moneta polska i pruska, zrównane w dokładnym stosunku grosz do grosza, a dwie grzywny pruskie za florena węgierskiego. Cena zaś każdego pół funta srebra będzie osiem grzywien i dziesięć solidów, albo około tego. Jednakie gdyby spodlenie pieniądza i zniszczenie ojczyzny tak mało obchodziły, a tak drobna naprawa pieniądza i wyrównanie okazały się zbyt trudne i uciążliwe i brano by pod uwagę, aby 15 groszy polskich nadal szło za grzywnę, a dwie grzywny i 16 skojców na florena węgierskiego, to i ta reforma da się przeprowadzić według wskazanych poprzednio zasad, a bez wielkich trudów, jeśli tylko z funta czystego srebra wybijane będą 24 grzywny. Ten stosunek był bowiem niedawno, gdy 12 grzywien miały wartość pół funta srebra i za takąż ilość monety wymieniany był floren węgierski. Powiedziano to jako przykład i wskazówkę, niezliczone są bowiem sposoby urządzenia monety i niemożliwe jest wyliczać je wszystkie, gdyż tylko przy zgodzie powszechnej i dojrzałej rozwadze można wybrać ten lub inny, który się wyda dla Rzeczypospolitej najdogodniejszy. Jeśli moneta będzie ściśle przystosowana do złota węgierskiego, a omyłka nie zajdzie, to i inne pieniądze łatwo oszacowane zostaną podług zawartości złota i srebra i ich relacji do tamtych. To, co o naprawie monety powiedziano, niechaj wystarczy, aby przynajmniej zrozumieć, w jaki sposób powaga monety upadła i jak zło naprawić, co, mam nadzieję, z powyższego jest jasne.

Zamknięcie reformy monetarnej (*dosł.: koniec cofnięcia (do poprzedniej) miary pieniądza) Dla poprawy i utrwalenia monety należy się kierować następującymi zasadami: Po pierwsze, aby bez gruntownych narad przedniejszych obywateli i jednomyślnej ich uchwały, monety nie odmieniać; po wtóre, aby, o ile to jest możliwe, jedno tylko wyznaczone zostało miejsce dla mennicy, gdzie by bito monety nie w imieniu poszczególnego miasta, lecz całej ziemi i z jej herbem. Skuteczność tej zasady wykazuje moneta polska, która dlatego tylko zachowuje swój szacunek na tak wielkim obszarze ziem; po trzecie, aby przy wprowadzeniu w powszechny obieg nowej monety, dawna została wycofana i obieg jej zabroniony; po czwarte, aby niezmiennie i nieskażenie po wieczne czasy wybijano z funta czystego srebra jedynie 20 grzywien a nie więcej, potrącając to, co na wydatki mennicze odjąć należy. Tym bowiem sposobem waluta pruska przystosowana będzie do polskiej, a 20 groszy pruskich, zarówno jak i polskich, tworzyć będzie grzywnę pruską; po piąte, aby się wystrzegano zbytniej ilości monet; po szóste, aby wszystkie rodzaje monet razem wyszły, to jest, aby skojce czyli grosze, solidy i obole razem były bite. Co do domieszki, jak wielka być powinna, czy będą bite grosze i solidy, czy też denary srebrne, które by miały wartość wiardunku, albo pół grzywny (*tzw. ferton – pół grzywny, ale liczonej nie wagowo, a od pieniądza obiegowego, czyli wyrażonego w skojcach), albo nawet i całej (*uśrednionej) grzywny (*tu znowu Kopernik odwołuje się do wartości rynkowej grzywny jako jednostki pieniądza, a nie wagi), zależy to od uchwały tych, do których należy, byle zachowano w tym miarę i tak postanowiono, aby w przyszłości nie było zmian. Na obole również wzgląd mieć należy, gdyż posiadają obecnie w ogóle tak małą wartość, że cała grzywna zawiera zaledwie za grosz srebra. Ostatnia zaś trudność wypływa z umów i zobowiązań zawartych przed i po odnowieniu monety. Pod tym względem należy uprzednio sposoby przemyśleć, aby zawierający umowy nie byli zbytnio krzywdzeni. Co w dawniejszych czasach w podobnym wypadku uczyniono, przekonać się można z tego co w tym zwoju/zbiorze zapisane zostało.

4. English version

Nicolaus Copernicus: On the minting of Coin
Considerable damage makes kingdoms, dominions and republics fall from power, yet (in my opinion) the following factors are predominant: discord, mortality, infertility as well as value reduction of monetary system (coins). The first three are so obvious that nobody is aware that it so (or claims otherwise), however the fourth one, which refers to money, is thoroughly examined only by few as its cause and effect do not occur at the same time. Therefore, it is a slow and veiled reason for the fall of republics. Apart from monetary units there are marked gold and silver which determine secondarily the sale value of goods through states or rulers as they see fit. However, currency in common belief is a measure of exchange. It must be recognized though, as a measure of a debt (determining the price to pay) always in the manner specified by authorities and dependent (value indication of price determination) on their ordinances, buying or selling anything or even making a loss in different ways. But the loss of a measured standard of weight in certain amount is not noticed. (*the value loss of commodity money at the moment does not affect directly the loss of its value market). What is more (as I believe) the measure of determining this coin (market value) which, even if it is proper in this matter (determining the measure) must be excluded from measuring. However, we can distinguish the value of commodity money at the moment as higher from its value as currency, whose value is fixed, different from its exchange for coins. (*the value of commodity money at the moment might be higher than market value of money itself ). The reason for that is the fact that money is indispensable. However, such a state of the affairs could be changed only through alteration of gold and silver weight where by common consent the price of gold and silver would come into force as themselves. Such a situation was inconvenient though as the weight of gold and silver would be constantly examined, and both of them would not be immediately recognisable. Therefore, a universal mark has been established on coins which simply means that there is gold or silver included in them and have trust in authority minting coins. There are two principal reasons for copper gloss of coins (addition of copper) being intermediary in exchange: to reduce the risk of piercing a coin or its remelting as it would be much easier in the case of pure silver coins, secondly, the weight of silver in smaller pieces with precise processing of ore is easier to be mixed with a larger part. So it has the power of enlargement to an appropriate size (*pure silver without any admixtures could be even more enlarged by adding any amount of copper); thirdly, it will disappear quickly will be removed) otherwise silver without any admixtures will be still mixed. Besides, it is only when coins contain slightly less gold or silver, which helps their maintenance when for example you need to deduct the expenses for the mint, which should be preserved with common sense though. On the other hand, the mint emblem compensates the loss. The excessive amount of silver in a circulation coin is worthless, for as long as the weight of silver, in human sense, is valued more than the coin itself, it loses its value if it is not possible to buy as much as silver for it as it contains. A higher amount of bigger pieces of silver in it damages coins. It can be remedied by not minting coins until the silver included in them rises in price. The value of coins lowers in many ways: either only through the mistake in the composition (by adding copper or silver of the same weight) or by minting more money than it should be, or by weight flaw, or when there are admixtures in silver and worst of all when all the above issues occur at the same time. The loss of value might result from the prolonged usage. Therefore, coins should be restored with copper and resume circulation. The amount of silver in coins should not be excessively reduced as the purchasing power can be lost. Therefore, lack of commodity money is understood. By and large, concerning the money supply we might refer details to Prussian monetary system showing how at first coins became too light. Coins go into circulation under the names “'mark”' (“grivna”) and “'skojec”' (units of currency) etc., and both are under these names a measure of weight. The weight of “grivna” is half a pound (*0,4-0,5 kg), the mark contains the amount of 60 solidi (skojecs) which is commonly recognized and recorded. Indeed, due to differential amount and weight under such circumstances , whenever mark (“grivna”) is mentioned as a means of quantity it represents two-mark pound of weight where a mark of weight consists of half a pound of weight. Such a recording can be found in old resolutions, documents as well as letters. They read that under the rule of Conrad von Jungingen which was directly before the battle of Grunwald/Tannenberg, half a pound (which meant a “grivna” of pure silver) was bought for 2 Prussian marks and 8 skojecs, that is, of 4 parts 3 were of pure silver and the 4th of copper which was mixed together. Out of that half a pound of weigh 112 solidi were made. By adding the 3rd part, that is, 37 solidi and 1/3 of a solidus it amounts to 149 solidi and two denarii. Therefore, 2/3 of a pound, that is 32 skojecs of silver will without a doubt contain 3 parts of pure silver, that is half a pound. As it was mentioned earlier, the price for half a pound was 140 solidi, while the missing rest, that is, 9 solidi and the 3rd part of a solidus was completed by the coin valuation. Thus, estimation was duly linked with the value. Such coins were minted during the times of Vinrich, Ulrich and Conrad (*Grand Masters of the Teutonic Knights) and could be found here and there in the treasuries. Later, after the Prussia defeat and the war mentioned earlier the fall of the state reflected on currency. Already during the times of Henry solidi contain only 3/5 of silver, though on the surface they were similar to the previous ones mentioned above. The proportion was decreasing until the ratio was finally changed and 3 parts of copper were mixed with 1 of silver so it would be more appropriate to call those coins copper ones and not silver, since always 112 solidi made half a pound. It is so inappropriate to issue a new, good coin, when there is the older, bad one still in circulation – and here, how much more everything went wrong, when the old, better coin still in circulation was replaced by a new, worse one. Under the reign of Michael and Rusdorf (*Grand Masters) some attempts were made to rectify the fault and to bring the coins to their previous better state. In order to achieve that new solidi were minted which were called groshens (*grosz/grosch). However, when it seemed that the old, worse coins could not be withdrawn without a loss, it was very wrongly decided to leave them together with the new ones. Thus, 2 old solidi made 1 new solidus. Hence, twofold “grivna” was imposed : new and old solidi. 60 solidi made 1 new, proper solidus as well as the old one that is, lighter. Obol (coin) remained at its original price and 6 of those made 1 old solidus, and 12 obolos made a new solidi. It is easy to conclude that originally 12 obolos made 1 solidus, for as a number 15 is commonly called “mendel” (*measure of fifteen) so in many German provinces the word shilling meant 12. The name of the new solidi remained until our times, and how they changed into groshen (grosz) I will describe later. 8 grivnas of new solidus counting for 60 solidi included 1 pound of pure silver, which is very easy to conclude from their alloy as they consist of copper and silver half and half and 8 of those grivnas, each at 60 solidi weigh almost 2 pounds. Old grivnas, as it was said equal in weight to new ones, have half the value. And although they contained only part of silver, 16 grivnas could be obtained from 1 pound of pure silver and weighing 4 times as much. After introducing changes regarding internal state affairs, when cities got the opportunity to mint their own coins they exercised this privilege, the number of coins decreased but not their quality. To begin with, to 4 parts of copper the 5th of silver in old solidi was added until finally 20 grivnas were exchanged for a pound of silver. Thus, when the new solidi became twice as better than the newly minted, they were called skojecs and 24 of them made a new, light/small grivna. Therefore, each grivna lost 1/5 of its monetary value. However, later on when the new solidi, already called skojecs, were withdrawn from circulation as they were recognized in the entire March. They were given the value of groshen, that is 3 solidi, and that as a result of wrong advice, unworthy of the first citizens of the state, as if Prussia could not do without groshen, although they were worth no more than 15 denarius – coins, being in circulation, when its multitude itself decreased its value. The value of the coins was 5 or 6 times lower as it had been established, and that value insulted the dignity of solidi. Perhaps the harm done to groshen by solidi should have been avenged by forcing them to transform into skojecs. But woe to you (*a double article – no counterpart in the Polish language) who punishes me with the bane of wrongly reigned state. And as both the respect and the value of the coins were gradually disappearing it was still minted, which due to insufficient money circulation turned out to be unequal to the previous ones. Newly introduced money was always worse from its predecessor. It afflicted and destroyed the value of the previous one and finally the value of solidi equalled the relative value of groshen. Thus, 24 light grivnas made 1 pound of silver; still though they had to have some fraction of value when nobody thought about their improvement. However, that habit of degrading coins took root and could not cease and has lasted to this day. It is sad and painful to think what would become of the coins in the future and what is their present state. Today it has came to such debasement that 30 grivnas barely make a pound of silver. What will follow if such a state is not prevented from? In the future Prussia having been divested of gold and silver will only have copper coins, consequently soon all the shipment of foreign goods as well as trade itself might decline. Which of the foreign merchants would like to exchange their goods for a copper coin? Ultimately, which of our home tradesmen will be able to purchase foreign products from abroad? Those however, to whom the land belong, and should sacrifice their lives for the homeland, and for the love of God have the ultimate responsibilities remain indifferent, and through their retrograde tardiness let their country rot and degenerate. So when so many disasters befell both the coins and through it the entire motherland the goldsmiths themselves and those who are familiar with precious ores use its misfortunes. For choosing among various coins the old ones, selling silver remelted from them and receiving from the ignorant populace more silver in mixed coins. And when the old solidi finally disappear from circulation , gradually picking up the better ones, leaving a heap of worthless coins. This is the cause of constant and common complaints, that all the services and whatever is in use including journeymen wages and craftsmen labour exceeds the usual price. However, being inconsiderate we do not surmise that such common high costs derives from the degradation of money. For the prices of everything increase or decrease depending on the quality of the coins and particularly gold and silver which are valued not according to copper and brass but gold and silver. For gold and silver is taken as the basis of the coins on which their estimated value rests. However, one might claim that the poor coin is more convenient in social relationships as it serves help to poorer people ensuring corn at affordable price and making it easier to meet people's other needs of life. A good coin makes everything more costly and is above custom burden for farmers and those paying annual rents. Such an opinion will be praised by those being under the threat of loosing profit, those who have been allowed to mint coins so far. Some of the merchants and craftsmen might be of the same opinion as they do not lose anything for due to the value of gold their goods and other products are sold and the poorer the coin the higher amount they receive. However, if they have common good in view they could not deny that a proper coin not only is good for the country but also for themselves and all social classes, the bad coin is pernicious though. While a number of proofs as well as experience sufficiently explain it. For it is clear that that particularly those country prosper which use proper coins, and those which use worthless ones usually collapse or go bankrupt. Without a doubt, Prussia was a fairly prosperous state when 1 Prussian grivna was bought for 2 gold Hungarian ones, and, as we mentioned earlier, 2 Prussian grivnas and 8 skojecs made half a pound ,that is, a grivna of pure silver. Whereas, when the value of money was gradually decreasing our motherland collapsed and through this plague and other disasters was brought to utter ruin. Moreover, it is known that countries where good coins are in circulation, possess works of art, excellent craftsmen and everything in abundance and contrary to those countries where bad coins are in circulation, due to laziness, sloth and persistent inaction art and science are neglected, and scarcity could be sensed in every aspect of live. The memory of crop and food being cheap in Prussia has not faded away yet – when a good coin was in circulation, currently however, when the value of coins has been decreased we find that the prices of most articles needed for living is going up. Hence an obvious conclusion, that degraded money fosters laziness rather than prevents poverty. The coin improvement cannot be too burdensome for rent payers, who are forced to pay for their superiors above the usual measure, and might therefore sell their harvest, cattle and other goods at higher prices. As the proportional value of money equals mutual ratio of expenses to income. Therefore, if we wish to bring back Prussia to its previous splendour – then disarray should be stopped resulting from diversity of particular mints where the coins are to be minted. The variety however, prevents unification and it is more difficult to maintain legal order in a number of mints instead of in only one. Two places should be designated: one within the lands of His Majesty - and the second within the lands under the Duke sovereignty. In the first place let the coin marked on one side with the royal coat of arms and on the other with the Prussian Lands coat of arms be printed. While in the second, let it be on one side the royal stamp and on the other the ducal one, on the condition that both coins would remain under royal power and both of them would be recognized in the entire kingdom by order of His Majesty. It would have a significant importance to reconcile minds and make the trade relationship easier. It is crucial however that the 2 coins are of the same alloy and value so that the rules which are to be enforced last forever under close supervision of the Republic leaders and so the sovereigns in the 2 provinces do not earn any profit from minting coins. The amount of copper added to the coins should be equivalent to their value and that the minting expenses were covered properly, and that remelting of the coins was less practised. And that we do not get into this turmoil of our times which led to the mix-up regarding old and new coins. It is also necessary that after the issuance of the new coin the old one is withdrawn and banned from circulation and its exchange for the new coin is allowed in the mints in accordance to significant value. Otherwise all the attempts to carry out the monetary reform will be in vain which might lead to even a bigger disarray than previously. For the old coin might affect the importance of the new one: an inconvenience might result from the coin jumble. And even if one intended to remove it through evaluating the old coins lower in comparison to the new one as far as its value is worse or paltry, one could not do it without making any mistakes. For such vast is the diversity of groshens and solidi and even denarius that it is almost impossible to distinguish particular coins from each other and give price according to their varied value. This implies that the introduction of coins diversity might cause confusion impossible to clear up, and merchants and those making contracts might be put into inconvenience, labour and trouble. It would be much better to ban entirely the old coin from circulation once the new one was introduced. For once everyone should make a small loss without a murmur – as long as a loss might be called what could consequently generate a greater profit and the Republic would achieve increase in wealth. It is really hard to bring Prussian currency to its previous value, and even impossible after such a dramatic fall as each attempt to improve it is only successful with great difficulty. However, under today's circumstances it seems that the reform might be carried out easily so as at least a pound of pure silver equalled 20 grivnas and that in the following manner: solidi should contain 3 pounds of copper and 1 pound of silver, less than half an ounce or as much as it is necessary to cover expenses. 20 grivnas should be minted out of such an alloy, which would have the value of 1 pound in circulation, that is, 2 grivnas. On the same basis skojces, groshens and obolos can be minted according to preferences.

A comparison between gold and silver
It was mentioned above that gold and silver form a sound basis of a proper coin. And what was explained about a silver coin might be applied for the most part to a gold coin. It remains therefore to explain the principal of mutual exchange of gold and silver. First of all it should be examined what is the ratio of pure gold price to pure silver one so we can move then from types to grade, from simple issues to more complex ones. Further: the ratio of gold to silver in bars is exactly the same as at the moment of equal admixture and vice versa, golden coins remain in the same ratio to gold in bars as well as silver coins to silver in bars with equal admixture and weight.
Within the coins in circulation in our country only Hungarian florins (*gold coins/ducats) contain the purest gold, they contain the least or as much as necessary admixture to cover the expenses of mints. Therefore, they are rightly exchanged for pure gold in bars of the same weight as the value of the stamp compensates for this lack. Hence the same ratio of pure silver in bars to pure gold as pure silver to Hungarian ducats without weight change. 110 of Hungarian florins of fair and equal weight, each of 72 grammes, make a pound (a pound is always meant by 2 grivnas in weight). On that basis we could claim that among all the nations a pound of pure gold equals 12 pounds of pure silver. We find though that in the past 11 pounds of silver made 1 pound of gold. Thus, it seems that it was decided long ago that 10 Hungarian florins weighs 1/11 part of a pound. So with that weight the same price remained until now, we would get a perfect congruity between Polish and Prussian coins according to the following principle: by minting about 20 grivnas out of a pound of silver we get exactly 2 grivnas per 1 florin instead of 40 Polish groshens. Subsequently, however, it was commonly recognized that 12 parts of silver made 1 part of gold; the weight does not match the price and 10 Hungarian florins are not in the price of 1 and 1/11 of a pound of silver. Thus, if out 1 and 1/11 of a pound of silver 20 grivnas were minted – then both Polish and Prussian coins would equal in the precise ratio like groshen to groshen, and 2 Prussian grivnas would make 1 Hungarian florin. The price for each half a pound of silver would be 8 grivnas and 10 solidi or about that. However, if degradation of money as well as the fall of the homeland were so little cared about and such a minor improvement of money and equalisation were to difficult and burdensome, and it would be taken into consideration that 15 Polish groshens still made 1 grivna, and 2 grivnas and 16 skojecs made 1 Hungarian ducat, then even that reform would be able to carry out according to previously specified principles, and without any difficulties, if only 24 grivnas were minted out of 1 pound of pure silver. Such a ratio existed not long ago, when 12 grivnas were worth half a pound of silver and such an amount of coins was exchanged for 1 Hungarian florin. It was given as an example and advice. Countless are in fact ways of devising monetary system and it is impossible to count all of them, as only with general consent and mature prudence this or that might be chosen which would be the most convenient for the Republic. If the coin is closely adjusted to Hungarian gold florins and there is no mistake, then also other currencies will be easily estimated according to the content of gold and silver and their ratio to others. What was said about the monetary reform, let it be enough at least to understand how the value of the coins decreased and how to repair wrong which I hope is understood from the above.

The conclusion of monetary reform
In order to improve and consolidate coins the following principles should be applied:
Firstly – no coin should be changed without thorough deliberations of the noblest citizens and their unanimous resolutions;

Secondly – if it is possible, only one place should be designated for the mint, where the coins would be minted not for particular towns but for the entire land and with its coat of arms. The effectiveness of these principles is shown by the example of the Polish coin, which remains its value on such a vast area only for that reason.

Thirdly – make sure that while issuing new coins the old ones were withdrawn and their circulation forbidden.

Fourthly – let only 20 grivnas and not more be minted out of a pound of pure silver invariably and in perpetuity, deducting the mint expenses. In that way Prussian currency would be adapted to the Polish one, and 20 Prussian groshens as well as Polish ones would make 1 Prussian grivna.

Fifthly - the excessive amount of coins should be avoided.

Sixthly – all sorts of coins should be issued at the same time, that is, skojecs, groshens, solidi and obolos were minted together. As for the admixture, its amount, whether groshens and solidi are minted or silver denarius, which would equal 1 wiardunek (unit of mass c.49g) or half a grivna or even 1 grivna, it all depends on the resolution of those responsible, as long as it is kept within bounds and it is decided that no changes are allowed in the future.

Obolos should also be considered as its value is so low that 1 grivna contains as little as an ounce of silver. The last difficulty comes from the contracts obligations signed before and after the coin improvement. In this respect certain ways should be devised beforehand so that those entering into contracts were not too aggrieved. Which was indeed done in the same cases in the past and could be found in the attached writing.

5. Russian version
Traktat o biciu monety kopernika


Traktat o biciu monety Mikołaja Kopernika




Kontakt do sprzedaży ksi±żek:
Grzegorz Walkowski
ul.Hetmańska 38
85-039 Bydgoszcz
tel. 052 320-35-94

e-mail: grzegorzwalkowski@walkowskibiuro.pl





Projekt Firmy INMAKS - link